×

งานวิชาการภัณฑารักษ์

นิทรรศการผ้าบาติก: สายสัมพันธ์ชวาและสยาม ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ดาวน์โหลดพีดีเอฟ

นิทรรศการผ้าบาติก: สายสัมพันธ์ชวาและสยาม ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

พุทธศักราช ๒๔๑๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ได้เสด็จพระราชดำเนินเยือนสิงคโปร์และชวาอย่างเป็นทางการ ซึ่งถือเป็นครั้งแรกที่พระองค์ได้เสด็จไปทรงเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศ

พุทธศักราช ๒๔๑๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ได้เสด็จพระราชดำเนินเยือนสิงคโปร์และชวาอย่างเป็นทางการ ซึ่งถือเป็นครั้งแรกที่พระองค์ได้เสด็จไปทรงเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศ วัตถุประสงค์ของการเสด็จพระราชดำเนินในครั้งนั้นก็เพื่อศึกษาความเจริญก้าวหน้าในด้านต่างๆ รวมทั้งแบบอย่างการปกครองของบ้านเมืองที่เป็นอาณานิคมของประเทศตะวันตก และนำมาใช้ประโยชน์ในการพัฒนาชาติบ้านเมืองให้เจริญก้าวหน้าทัดเทียมกับนานาอารยประเทศ ในเวลาต่อมาพระองค์ได้เสด็จฯ เยือนประเทศต่างๆ อีกหลายแห่ง และยังได้เสด็จฯ ไปเยือนสิงคโปร์และชวาอีกสองครั้งในพุทธศักราช ๒๔๓๙ และ ๒๔๔๔

เรื่องการเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวาทั้ง ๓ ครั้งนั้น  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ทรงพระนิพนธ์ไว้ใน จดหมายเหตุเสด็จประพาสเกาะชวาในรัชกาลที่ ๕ ทั้ง ๓ คราว [๑] ซึ่งใน พระนิพนธ์ฉบับนี้ มีรายละเอียดเกี่ยวกับการเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมชมสถานที่สำคัญๆ หลายแห่ง  ซึ่งมีสถานที่ผลิต  “ผ้าบาติก” หรือที่คนไทยเรียกกันว่า “ผ้าปาเต๊ะ”[๒] รวมอยู่ด้วย

วัฒนธรรมการใช้ผ้าบาติก ปรากฏแพร่หลายอยู่ในประเทศอินโดนีเซีย ประเทศในคาบสมุทรมลายู ได้แก่ มาเลเซีย สิงคโปร์ และบริเวณภาคใต้ของประเทศไทย ผ้าบาติกเป็นที่นิยมอย่างมากในอินโดนีเซีย โดยเฉพาะที่เกาะชวาพบว่าผ้าบาติกที่ผลิตในแต่ละพื้นที่มีรูปแบบลวดลายและสีสันที่หลากหลายแตกต่างกันไป ในระหว่างการเสด็จฯ เยือนชวาทั้งสามครั้ง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงซื้อผ้าบาติกกลับมารวมจำนวนกว่า ๓๐๐ ผืน และมีการเก็บรักษาไว้อย่างดีที่พระราชฐานชั้นในพระบรมมหาราชวัง ในการเก็บรักษานั้น มีการให้หมายเลขกำกับผ้าแต่ละผืน พร้อมทั้งบันทึกข้อมูล ประเภทผ้า ชื่อลายผ้า แหล่งผลิต และราคาของผ้าแนบไว้ด้วย ผ้าบางผืนยังมีการบันทึกเรื่องการใช้ผ้า ตำแหน่งผู้สวมใส่ รวมทั้งความสำคัญของลวดลายผ้าประกอบไว้ด้วย  ซึ่งถือเป็นหลักฐานสำคัญยิ่ง ที่แสดงให้เห็นว่า การเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวานั้นไม่เพียงแต่จะเป็นการเจริญสัมพันธไมตรีกับประเทศเพื่อนบ้าน แต่ยังทรงสนพระทัยในธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมที่มีร่วมกันในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ด้วย

ดังนั้นในพุทธศักราช ๒๕๖๑ พิพิธภัณฑ์ผ้าฯ จึงได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เชิญผ้าบาติกดังกล่าวออกมาจัดแสดงในนิทรรศการ ผ้าบาติก: สายสัมพันธ์ชวาและสยาม ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อให้ผู้เข้าชมได้ร่วมระลึกถึงพระราชกรณียกิจพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในการเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวา ซึ่งถือเป็นส่วนหนึ่งที่นำมาสู่การพัฒนาประเทศในรัชสมัยของพระองค์ และได้เรียนรู้เกี่ยวกับธรรมเนียมประเพณีและวัฒนธรรมการใช้ผ้าบาติกในประเทศอินโดนีเซียด้วย

[๑] สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. จดหมายเหตุเสด็จประพาสเกาะชวา ในรัชกาลที่ ๕ ทั้ง ๓ คราว

กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๖๓

[๒] เรื่องเดียวกัน, หน้า ๖๕